Islamleer.nl

Over Islamitisch bankieren en de halal-hypotheek

Introductie tot bankieren in kapitalisme

Volgens de orthodoxe theorieën binnen de economie is het ontstaan van het huidige bankwezen het resultaat van een "volstrekt natuurlijke ontwikkeling". De oorspronkelijke bankiers waren mensen die geld en goud bewaarden voor mensen in ruil voor een vergoeding. Deze door de oorspronkelijke bankiers verleende dienst betekende dat zij de in bewaring afgedragen liquide middelen netjes in hun kluizen hielden om stoffig te laten worden, terwijl zij wachtten op de terugkeer van de eigenaar van het geld. De zogezegd "natuurlijke ontwikkeling" van deze activiteit tot het huidige moderne bankieren wordt volgens de orthodoxe economische theorie toegeschreven aan drie realisaties bij de oorspronkelijke bankiers. Ten eerste realiseerden zij zich dat van al de liquide middelen die bij hen in bewaring afgegeven waren, op dagelijkse basis slechts een klein deel maar gebruikt werd, namelijk wanneer een klant het in bewaring afgedragene terug opeiste. Ten tweede realiseerden zij zich dat hun inspanning om geld te verdienen, het bankieren dat zij deden, een enorme "potentiële markt" negeerde. Het traditionele bankieren impliceerde een relatie met mensen die, voor een moment althans, te veel liquide middelen hadden. Mensen die beschikten over teveel geld, geld waarvoor ze mogelijk wel plannen hadden voor een later moment, maar dat ze op korte termijn niet nodig hadden om hun levensstijl te bekostigen of om hun verplichtingen na te komen. De tweede realisatie was dus dat deze mensen, het clienteel van de bankiers, te allen tijde slechts een klein deel vormden van de totale bevolking, de meeste leden waarvan namelijk over het algemeen meer bestedingsmogelijkheden hadden of zagen dan de middelen waarover ze beschikten mogelijk maakten. Oftewel, de bankiers deden zaken met de rijke mensen maar ze negeerden de kans op zaken met de arme mensen, waarvan er toch echt veel en veel meer waren.

Een veel meel winstgevend "business model" voor de bankiers zou op winstgevende wijze gebruik maken van de liquide middelen die de bankier bewaarde. Het zou dat wat te boven ging aan wat op dagelijkse basis benodigd was om de eigen verplichtingen na te kunnen komen gebruiken om andere activiteiten mee te financieren. Dus als de bankier 100 goudstukken in bewaring hield, terwijl er dagelijks 20 bijgestort werden door nieuwe klanten en er dagelijks 20 teruggevraagd werden door bestaande klanten, dan zou de bankier ook iets kunnen met ten minste 80 van de 100 goudstukken in zijn bezit. Hij zou 20 in zijn kluis kunnen laten om de mensen het geld terug te geven waarnaar ze dagelijks vroegen, en hij zou de rest op een andere manier kunnen gebruiken, een manier die hem winst zou opleveren. Bijvoorbeeld door dit geld in ruil voor een vergoeding uit te lenen aan een van de mensen die behoefte hadden aan extra geld. Oftewel, het veel meel winstgevend "business model" zou een deel van de liquide middelen die de bankiers in ruil voor een vergoeding in bewaring hielden, en die dus afkomstig waren van mensen die over teveel geld beschikten, wederom in ruil voor een vergoeding uitlenen aan de mensen die over te weinig geld beschikten. Maar daar stuitten de traditionele bankiers op een probleem waarvoor een derde realisatie nodig was om dit op te lossen.

De Kerk die ten tijde van de oorspronkelijke bankiers - de vroege middeleeuwen - op dat moment voor lange tijd reeds de absolute autoriteit had gekend in Europa, had de vergoeding voor het uitlenen van geld verboden. De rente, of eigenlijk de woeker zoals dit destijds genoemd werd, was verboden door de Kerk als immoreel en strijdig met de wil van God. Maar naar het einde van de middeleeuwen was de weerstand onder de mensen tegen de algehele en alomvattende dominantie van de Kerk toegenomen, tot het punt dat in het denken van veel mensen de "realisatie" was gekomen dat de soevereiniteit van de Kerk altijd ten onrechte geaccepteerd geweest was. En dus onder invloed van de komst van het idee dat de Kerk de soevereiniteit en autoriteit ontkende, oftewel onder invloed van de mensen die van mening waren dat in dit leven enkel naar profijt in dit leven gekeken moest worden en dat de Kerk zich met het leven niet te bemoeien had, zwakte de Kerk haar verbod op de woeker langzaam maar zeker af, in een poging harer zijde iets van haar autoriteit te kunnen bewaren. Dus van een algeheel verbod op woeker ging de Kerk over tot een verbod op woekerrente, waaronder "gewone" woeker toegestaan werd maar de "excessieve" woeker verboden bleef. De wet van de Kerk veranderde onder druk van de mensen, en het gebruik van rente als vergoeding voor het aangaan van een lening was voortaan een geaccepteerde praktijk.

En zo verwerd het traditionele bankieren langzaam maar zeker tot het moderne bankieren, waaronder de bankiers aan de ene kant in ruil voor een vergoeding geld in bewaring namen, terwijl zij dit aan de andere kant in ruil voor een vergoeding weer uitleenden ¹. Met deze twee activiteiten als kernactiviteit spelen de moderne bankiers een centrale rol in al de westerse economieën. Dit is omdat zij de link vormen tussen enerzijds de mensen met geld teveel en anderzijds de mensen met te weinig geld. Of anders gezegd, zij vormen de link tussen enerzijds de mensen die wel geld hebben maar die geen ideeën hebben over hoe dit productief te gebruiken, of die geen tijd hebben om dit productief te gebruiken, of die geen zin hebben om dit productief te gebruiken; en anderzijds de mensen die wel ideeën om een bedrijf te stichten, die wel tijd hebben om een bedrijf te stichten en die wel zin hebben om een bedrijf te stichten, maar die geen geld hebben om een bedrijf te stichten. Want in de kapitalistische wereld gaat degene die met een goed idee een bedrijf wil beginnen en die hiervoor kapitaal nodig heeft, die persoon gaat met zijn business plan onder de arm naar de bank, om bij de bank geld het startkapitaal voor zijn zaak te lenen. Uit de verwachte bedrijfswinsten moet de lener dan later aflossing en rente op de schuld aan de bank betalen. De bank heeft het geld van de rijke mensen tegen vergoeding in bewaring genomen, en de bank gebruikt dit geld om uit te lenen aan mensen die het nodig hebben, wederom tegen een vergoeding.

Figuur 1: 's werelds grootste banken met land van oorsprong, volgens bezittingen per einde 2005. In Amerikaanse dollars ²

Aan de hand van deze beschrijving van de rol van banken in de kapitalistische wereld blijkt dat het belang van bankieren in dit systeem maar moeilijk overschat kan worden. Deze rol van de intermediair tussen degenen met teveel geld (voor wie de banken het geld "beheren") en degenen met te weinig geld (voor wie de banken het geld "investeren") is werkelijk van essentieel belang, omdat de banken de bedrijven in de economie financieren, waardoor de vorm en het succes van de economie in feite door de banken bepaald wordt.

Overigens spelen de moderne banken in het verlangde van deze kernactiviteiten nog een aantal andere, aan deze kernactiviteit gelieerde rollen. Buiten de bank als "beheerder van geld" en de bank als "investeerder" van geld, bieden zij zichzelf ook aan als intermediair voor de mensen met geld die zelf willen investeren, in de vorm van de aankoop van aandelen in bedrijven of inschrijving op obligatieleningen aan bedrijven / overheden. In ruil voor een vergoeding adviseert zij deze mensen over de te verrichten investering, en verricht zij voor deze mensen de effectieve transacties behorende bij kopen en verkopen van aandelen en obligaties (de banken in "adviserende" rol). En de moderne banken bieden tevens geld te leen aan, in ruil voor een vergoeding vanzelfsprekend, voor mensen die met consumptie op het oog een lening zoeken. Dus bij de bank kan men gaan voor een lening om een huis te kopen, of om een auto te kopen, of om wat dan ook mee te doen (de banken als "uitlener"). ³

Figuur 2: 's werelds grootste banken met land van oorsprong, volgens winst in 2003. In Amerikaanse dollars ⁴

Het "Islamitisch bankieren" in kapitalisme

Voor al deze activiteiten, echter, geldt een probleem wanneer de betrokken partij een moslim betreft. En dit omdat de praktijk van al deze activiteiten doorgaans in gaat tegen de geboden en verboden van Islam. De bank als investeerder biedt rentedragende leningen aan, een praktijk die tot de allergrootsten van zonden behoort volgens Islam. De bank als uitlener van geld voor huizen en auto's biedt evenzo rentedragende leningen, waartegen dus hetzelfde geldt vanuit Islamitisch perspectief. En de bank als adviseur houdt gaat er gewoonlijk van uit dat de klant een kapitalistische visie op de dingen heeft, oftewel dat hij of zij zijn de handelingen richt naar het profijt van de handeling. De bank adviseert dus welke investeringen binnen de mogelijkheid van de klant de beste verhouding risico versus verwacht rendement opleveren, zonder dat de bank enige andere overweging hierbij in ogen schouw neemt. En de bank kan daarom ook de moslim klant adviseren om zijn kapitaal te beleggen in bijvoorbeeld obligaties, alhoewel dit leningen zijn waarover een zeker percentage aan rente wordt betaald aan de houder van de obligatie, of in aandelen van Heineken of Interbrew, alhoewel dezen bedrijven zijn die zich bezighouden met de productie, distributie, promotie en verkoop van alcoholische dranken, activiteiten die vanuit Islamitisch perspectief onacceptabel zijn. Op het moment dat de moslims zich deze problemen - vanuit sjar'an perspectief - met de realiteit van het moderne bankieren zijn gaan realiseren, zijn de moderne banken zich hun probleem gaan realiseren. De moderne banken ondernemen hun activiteiten immers niet vanuit een filantropisch motief, oftewel enkel en alleen voor het welzijn van de mensheid. De moderne banken zijn geresulteerd uit de kapitalistische visie op het leven en zijn daarom instellingen voor wie in eerste instantie enkel de "bottom line" - oftewel de winst - telt. Voor wat betreft het weigeren van hun diensten door de moslims is het probleem voor de moderne banken dat hen dit geld kost: zij verliezen met de moslims klanten waaraan geld verdiend had kunnen worden. Zo is ontstaan wat men vandaag de dag "Islamitisch bankieren" noemt, waaronder de moderne kapitalistische banken diensten hebben ontwikkeld die speciaal voor een moslim publiek zijn.

De halal-diensten van de moderne banken gaan uit van de typische rol voor bankinstellingen binnen het kapitalistisch systeem. De praktijk van meest voorname diensten van deze banken, zoals al genoemd is het beheren van liquide middelen, het investeren in de vorm van uitlenen aan bedrijven, het adviseren bij beleggen, en het uitlenen voor de aanschaf van consumptiegoederen, is vervolgens enigszins aangepast om deze zelfde diensten acceptabel voor moslims te kunnen laten worden, of zoals de banken zelf zeggen "sjari'a conform".

Voor wat betreft het "Islamitisch beheren van geld", in deze context bestaat enerzijds de lopende rekening en anderzijds de spaarrekening. In de standaard praktijk van de lopende rekening stort de klant geld op een rekening bij de bank, of laat hij geld storten, waarover de klant vervolgens vrij kan beschikken. Dit geld kan de klant via bankkaart opnemen in kontanten bij geldautomaten en hij wordt erdoor in staat gesteld via bankkaart te betalen of via bankoverschrijving. Heel vaak stelt een lopende rekening de klant ook in staat om meer geld op te nemen dan het saldo op de rekening bedraagt, dus om een negatief saldo te creëren, tot een bepaald maximum. Oftewel, de lopende rekening biedt de klant de mogelijkheid op het afsluiten van een lening, welke afgesloten kan worden wanneer de klant dit maar en waarvoor de klant dit maar wil. Over het geleende bedrag wordt dan wel rente geheven door de bank, en soms ook betaalt de bank een rente aan de klant voor het positieve bedrag op de rekening. In geval van een spaarrekening is de praktijk normaal gesproken dat de klant iets minder vrij kan beschikken over het positieve saldo. Niet zelden moet de klant bijvoorbeeld aan de bank vragen om dit saldo beschikbaar te maken op zijn lopende rekening alvorens hij dit kan gebruiken. Ook kan men normaliter geen negatief saldo creëren op een spaarrekening. Maar hiertegenover staat dat de klant periodiek een rente ontvangt over het positieve saldo, dat meestal ook hoger ligt dan wat eventueel over het positief saldo op een lopende rekening wordt betaald. Onder Islamitisch bankieren, echter, opent de klant een rekening, met de garantie dat deze geen rente zal betalen aan de klant over het positief saldo op de rekening. Dit betekent ofwel dat de overeenkomst met de bank specifieert dat geen rente betaalt zal worden over positieve saldo's, ofwel de overeenkomst specifieert dat de rente waar de klant volgens de overeenkomst recht op heeft door de bank aan een "goed doel" zal worden. In het eerste geval worden dan soms cadeaus gegeven aan de klant door de bank, uit appreciatie voor het feit dat de klant door het openen van de rekening de bank geld ter beschikking heeft gesteld. In het laatste geval machtigt de handtekening van de klant onder de overeenkomst de bank om deze rente niet op de rekening van de klant te schrijven maar op de rekening van een goed doel. Ook stipuleert de overeenkomst onder Islamitisch bankieren gewoonlijk dat de klant over negatieve saldo's rente zal moeten betalen aan de bank, maar dit wordt meestal opgelost door in de praktijk de rekening in te stellen met de kredietlimiet op nul zodat negatieve saldo voorkomen worden - als het saldo op de rekening voor een bepaalde betaling niet toereikend is, dan wordt de betaling automatisch geannuleerd. De dienst van beheren van geld wordt binnen Islamitisch bankieren Wadia genoemd.

Onder "Islamitisch investeren" leent een zakenman of vrouw geen geld bij de bank op voorwaarde van aflossing en rente, maar koopt de bank hetgeen de zakenman of vrouw nodig heeft om zijn zaak te beginnen om dit vervolgens tegen een hogere prijs maar met gespreide betaling door te verkopen aan de zakenman of zakenvrouw. Deze dienst onder het investeren van geld wordt binnen Islamitisch bankieren Moerabaha genoemd. Een andere optie is dat de geld door de bank wordt uitgeleend zonder rente, maar met de plicht tot het betalen van een bepaald deel van de winst aan de bank voor een bepaalde periode, indien er winst wordt gemaakt. Gebruikelijk is deze periode totdat de bank zijn lening terugbetaalt heeft gekregen tezamen met een winstelement boven op het oorspronkelijk uitgeleende bedrag. Deze afdracht aan de bank vind enkel plaats indien er winst wordt gemaakt. Indien er door de onderneming geen winst wordt gemaakt dan blijft gewoon de verplichting tot afbetaling van de lening plus een winstelement voor de bank door middel van winstdeling, maar dan wordt dit opgeschort totdat er wel weer winst wordt gemaakt. Deze dienst onder het investeren van geld wordt binnen Islamitisch bankieren Moedharaba of Moesjaraka genoemd, afhankelijk van de precieze details van het delen van verliezen. ⁵

Het "Islamitisch adviseren" betekent eveneens een verandering van de standaard praktijk van adviseren door de bank. De standaard praktijk betekent dat de bank met het geld van de klant aandelen koopt, en obligaties waarover rente ontvangen wordt, en ook andere beleggingsinstrumenten zoals derivaten en opties die vaak als haram worden bestempeld omdat zij een vorm van gokken zouden. Onder Islamitisch bankieren gaan de adviezen van de bank enkel over aandelen, en het geld van de klant wordt dan enkel uitgegeven aan aandelen. En dan ook nog eens in bedrijven die zich niet bezighouden met alcohol of seks, oftewel enkel met bedrijven die zich bezighouden met handelsactiviteiten en / of diensten die acceptabel zijn voor Islam.

Ook voor de mensen die een huis willen kopen maar die hiervoor het geld niet hebben, of die een auto willen kopen maar die hiervoor het geld niet hebben, of die een televisie willen kopen maar die hiervoor het geld niet hebben, of die wat dan ook willen kopen maar hiervoor het geld niet hebben, heeft het Islamitisch bankieren een variant van de standaard praktijk van de bank bedacht die de moslims in staat moet stellen om eerst te kopen en pas later gespreid terug te kunnen betalen, oftewel "Islamitisch lenen". Voor wat betreft het kopen van een huis, normaal gesproken sluit de koper van het dan en hypotheek af bij de bank, om het geld te vergaren dat nodig is voor betaling van de schuld bij de verkoper van het huis. Over de lening betaalt de koper van het huis dan rente aan de bank, en hij gaat hierdoor bij het kopen van het huis feitelijk twee afzonderlijke relaties aan: eentje met de verkoper van het huis, en eentje met de bank van wie het geld voor het huis geleend wordt. Onder de zogenaamde halal-hypotheek koopt de bank het huis voor degene die het huis oorspronkelijk wilde kopen maar hier niet genoeg geld voor heeft, en vervolgens verkoopt de bank dit huis aan deze persoon aan een hogere prijs. De winst voor de bank zit hem bij de halal-hypotheek dus niet in de rente over de lening, maar in het verschil tussen aankoopprijs van het huis en verkoopprijs van het huis. Degene die uiteindelijk het huis koopt heeft bij de halal-hypotheek ook maar met één enkele partij een relatie, zijnde de bank. De bank daarentegen kent in dit geval twee relaties, één met de verkoper van het huis en één met de uiteindelijke koper van het huis. Dit is een variant van het eerder genoemde Moerabaha.

En voor de aankoop van andere consumptiegoederen zou de klant normaal gesproken een rentedragende lening aangaan bij de bank. Maar bij het Islamitisch bankieren verkoopt de bank goud of zilver of ander edelmetaal aan de klant tegen een prijs die iets hoger ligt dan de marktwaarde, onder uitgestelde betaling. De klant kan dus later in termijnen de bank voor dit edelmetaal betalen. Vervolgens kan de klant dit edelmetaal zelf wel direct tegen de marktprijs doorverkopen, in ruil voor contant geld. Met dit contante geld afkomstig van de uiteindelijke koper van het edelmetaal kan de klant van de bank dan kopen wat hij wil. Overigens organiseert de bank normaal gesproken al de transacties in deze, dus de bank is verkoper van het edelmetaal aan de klant van de bank, en vervolgens treedt de bank op als gedelegeerde bij de verkoop van dit edelmetaal van de klant op de markt. De bank zoekt dan de uiteindelijke klant voor het edelmetaal, spreekt een finale prijs af en regelt al het papierwerk dat komt kijken bij de verkoop. Deze dienst onder het uitlenen van geld wordt binnen Islamitisch bankieren Tawarroeq genoemd. ⁶

Hoe Islamitisch is Islamitisch bankieren?

Het principe van bankieren in de kapitalistische wereld rust op een fundament dat - het moet gezegd - in haar geheel verworpen wordt door Islam. De moderne banken hebben zich het recht genomen om met het geld dat bij hen in bewaring is gesteld andere activiteiten te ontplooien, zonder dat degene die bij hen het geld in bewaring heeft gesteld hier toestemming voor gegeven heeft, en zonder dat degene die bij hen het geld in bewaring heeft gesteld hierbij enige inspraak heeft. De klant stort zijn geld op zijn rekening bij de bank, en de bank bewaart een deel hiervan in haar reserves om de opgeëiste tegoeden te kunnen voldoen, maar de rest gebruikt zij voor de uitgifte van leningen aan anderen of voor de aankoop van aandelen, obligaties en wat diens meer zij. En naar de maatstaf van Islam is dit onacceptabel. De bank heeft het geld in bewaring genomen waarvoor zij een vergoeding mag vragen, maar het is dan ook haar taak om te bewaren, en niets anders. Bovendien, naar de maatstaf van Islam hoort bij in bewaring stellen dat precies hetgeen oorspronkelijk gegeven is ook weer teruggegeven wordt wanneer dit opgeëist wordt. De bankier volgens Islam geeft dus het goud terug dat hem in bewaring is gesteld, niet een hoeveelheid goud van dezelfde waarde als hetgeen in bewaring was gesteld. Beide karakteristieken van het moderne bankieren maakt dat deze activiteit fundamenteel onacceptabel is voor Islam. Maar, dit oordeel betreft de activiteit van het bankieren. In andere woorden, het betreft hetgeen de bank gewoon is om te doen in de kapitalistische wereld. Voor de meeste moslims, echter, is de eerste zorg niet of zij de activiteiten van het Islamitisch bankieren mogen ontwikkelen, maar veel eerder of zij gebruik mogen maken van de diensten die aangeboden worden onder de kop "Islamitisch bankieren". Om deze vraag op juiste wijze te kunnen beantwoorden moeten al de gegeven voorbeelden van de diensten van het Islamitisch bankieren afzonderlijk van elkaar beoordeeld worden, op basis van de juiste beschrijving van hun realiteit.

Het oordeel over de bankrekening
Er niets in Islam dat het principe van "in bewaring stellen" in de weg staat, op voorwaarde dat aan bepaalde vereisten wordt voldaan. Zoals vermeld houden de banken in de kapitalistische wereld zich niet aan hun zijde van deze voorschriften door hetgeen in bewaring is gesteld niet te bewaren maar te gebruiken voor andere doeleinden. Maar de handelingen van de bank kunnen enkel aan de bank toegerekend worden. De activiteiten van de bank kunnen dus geen zondes zijn op de schouders van degene die naar de bank gaat om geld in bewaring af te geven door dit op een rekening te storten. Voor deze persoon is het belangrijk om te weten op basis van welke overeenkomst hij zijn relatie met de bank aangaat. Want indien de overeenstemt met de vereisten van Islam voor het in bewaring stellen, dan is het in bewaring stellen acceptabel voor Islam en mag de moslim zich er dus mee bezig houden. Voor wat betreft de dienst van het beheren van geld door Islamitische bank, hier is een eerste voorwaarde dat de overeenkomst absoluut rente-vrij moet zijn. ⁷

Zou de overeenkomst tussen de bank en de klant dus bijvoorbeeld stellen dat de rente waarop de klant bij een positief saldo normaal gesproken recht heeft, door de bank weggegeven zal worden aan "goede doelen", dan breekt deze overeenkomst de wet van Islam. Ook al ontvangt de moslim dus geen rente en ook al wordt deze dienst mogelijk door een Islamitische bank aangeboden. De reden hiervoor is dat rente haram is in Islam, en contracten die afspraken maken over rente zijn daarom eveneens haram.

Indien de rekening bij de Islamitische bank bepaalt dat helemaal geen rente zal worden betaald door de bank over positieve saldo's, maar dat de klant rente wel verschuldigd zal zijn aan de bank in geval van negatieve saldo's, dan is deze overeenkomst evenzo haram en wel voor dezelfde reden: de overeenkomst bevat een afspraak over iets waarmee een moslim zich niet in mag laten.

Zou aan een overeenkomst als voorgaande een bepaling toegevoegd zijn waardoor het aanbod van de Islamitische bank zoveel zegt als "bij een tekort op de saldo is men rente verschuldigd, maar de kredietlimiet van het saldo zal op nul gezet worden zodat nooit een tekort op de rekening zal kunnen ontstaan", zoals soms de praktijk is van het Islamitisch bankieren, dan nog is deze overeenkomst haram en voor precies dezelfde reden als hierboven. De overeenkomst bevat een afspraak over iets waarmee een moslim zich niet in mag laten.

Dus enkel indien de overeenkomst werkelijk zonder rente is, zowel bij tegoeden op de rekening als bij tekorten op de rekening (ongeacht of de overeenkomst die mogelijk maakt), dan voldoet deze overeenkomst aan de voorwaarden die Islam stelt aan het beheren van geld voor wat betreft degene die geld in bewaring wil stellen. ⁸

Het oordeel over de zakelijke lening bij de Islamitische bank
Over het Islamitisch investeren dat onder Islamitisch bankieren aangeboden wordt, waar de praktijk hiervan moerabaha betreft daar wordt een principe gehanteerd waartegen Islam geen bezwaar heeft. Oftewel, indien de overeenkomst tussen bank en ondernemer op zoek naar financiering van zijn activiteiten stipuleert dat de bank zal kopen wat de ondernemer nodig heeft om dit vervolgens tegen een hogere prijs te verkopen aan de ondernemen maar op basis van gespreide betaling, dan is dit halal. De bank mag zelfs een percentage hanteren om te bepalen hoeveel hoger haar verkoop prijs moet zijn, het blijft halal. De reden hiervoor is dat de overeenkomst tussen bank en ondernemer een voorwerp betreft, het betreft niet geld dat van de hand van de bank over gaat naar de hand van de ondernemer waarna vanuit de hand van de ondernemer meer geld teruggaat naar de hand van de bank. In deze overeenkomst, met andere woorden, wordt gewoon een prijs berekend waartegen de ondernemer de goederen kan kopen van de bank. Om voor deze prijsberekening een percentage te gebruiken is geen probleem omdat dit geen rente is.

Echter, de details van de overeenkomst die is gebaseerd op halal kunnen deze alsnog haram doen laten worden. Dit indien de overeenkomst ergens een clausule bevat met iets waar de moslim zich niet mee in mag laten, een haram. Bijvoorbeeld indien de overeenkomst stelt dat als de ondernemer op een gegeven moment niet kan betalen, dat hij dan hiervoor een bepaald bedrag in rente op de uitstaande schuld extra zal moeten betalen, wat in de praktijk een heel gebruikelijke clausule in een contract gebaseerd op moerabaha is. Dit is een afspraak met betrekking tot rente die dan toegevoegd is aan een afspraak die in principe halal is, waardoor de ganse afspraak haram wordt. Een moslim mag zoiets niet afspreken.

Voor wat betreft het Islamitisch investeren waaronder de bank de ondernemer een bepaalde som geld geeft in ruil waarvoor de bank zal delen in winst en verlies, de zogenaamde moedharaba of moesjaraka, dit is een kwestie die vereist dat gekeken wordt naar de ondernemingsvormen die Islam heeft toegestaan. In principe erkent Islam de ondernemingsvorm waarbij een persoon zijn lichaam inbrengt, en een ander het kapitaal inbrengt. Oftewel, de onderneming waar een persoon werkt en de ander het kapitaal verschaft. Deze ondernemingsvorm is de moedharaba. Echter, Islam stipuleert bepaalde vereisten waaraan de moedharaba moet voldoen om rechtsgeldig te zijn. Één daarvan is dat het onder de moedharaba vrij is om afspraken te maken over de verdeling van de winsten van de onderneming, maar dat de verliezen van de onderneming te allen tijd gedragen worden door het kapitaal in de onderneming. Bij verlies heeft het lichaam van de onderneming zijn arbeid verloren, en draagt het kapitaal de schuld. Zou de afspraak van moedharaba of moesjaraka onder Islamitisch bankieren stellen dat zowel winst als verlies worden gedeeld, dan zou deze afspraak haram zijn, ook al is zij gebaseerd op een ondernemingsvorm die Islam toestaat. En dit omdat deze voorwaarde van de overeenkomst in zou gaan tegen de vereisten van Islam voor deze ondernemingsvorm. ⁸

Het oordeel over beleggen via de Islamitisch bank
Het is niet juist om te zeggen dat de rol van adviseur die Islamitische banken spelen tegenover de klanten die zij helpen met beleggen halal is wanneer en zolang de Islamitisch bank het advies beperkt tot aandelen, en dan hierbinnen enkel de aandelen van ondernemingen die volgens Islam activiteiten verrichten die acceptabel zijn. Om dit in te zien moet andermaal teruggekeerd worden naar het onderwerp van ondernemingsvormen in Islam.

Islam heeft verschillende ondernemingsvormen toegestaan, en al deze ondernemingsvormen delen een aantal eigenschappen. Één van de gedeelde eigenschappen is dat al de partners in een ondernemingsvorm van Islam elkaar bekend moeten zijn. En in al de ondernemingsvormen van Islam kan iedere partner namens de onderneming afspraken aangaan die vervolgens bindend zijn voor de onderneming, ook zonder akkoord van de overige leden van de onderneming. Een ander van de gedeelde eigenschappen is dat geen van de partners zijn deel in de onderneming kan verkopen zonder toestemming van de andere partners. Ieder partner heeft wel het recht om zich terug te trekken uit een onderneming en dus de opheffing van de onderneming te eisen, zonder toestemming hiervoor te moeten hebben van de andere partners.

In de ondernemingsvorm die ten grondslag ligt aan aandelen, de Naamloze Vennootschap (NV), zijn de afspraken allemaal anders, echter. Het idee achter het aandeel is dat men door het kopen ervan voor een deel eigenaar van de onderneming wordt. Maar, dit eigendom beschikt niet over de rechten die een lid van ieder van de Islamitische ondernemingsvormen altijd wel heeft, beslissingsbevoegdheid. In de Naamloze Vennootschap heeft geen van de aandeelhouders het recht om namens de onderneming afspraken overeen te komen met derde partijen, zelfs niet als de aandeelhouder alle aandelen van de Naamloze Vennootschap bezit. Een aandeelhouder kan enkel, indien hij genoeg aandelen controleert, het management van de onderneming de opdracht geven bepaalde afspraken overeen te komen. Tevens kunnen de aandelen van de Naamloze Vennootschap vrij verhandeld worden op de aandelenmarkten. Oftewel, men kan door een aandeel te kopen deel-eigenaar worden van de Naamloze Vennootschap zonder toestemming van de andere deel-eigenaren. Maar ook dit is een praktijk die door Islam niet wordt geaccepteerd. En, de deel-eigenaren van de Naamloze Vennootschap zijn vrij om hun aandeel in de onderneming van de hand te doen zonder dat de overige leden van onderneming hierover ingelicht hoeven te worden en zonder dat hen hiervoor toestemming gevraagd hoeft te worden. Ook deze beide praktijk van de Naamloze Vennootschap is in conflict met Islam. Voor deze en nog andere redenen moet de ondernemingsvorm de Naamloze Vennootschap beoordeeld worden als batil, oftewel iets dat buiten Islam staat en iets dat Islam niet accepteert. En moslims mogen met batil niets van doen hebben - zij hebben Islam gekregen om hun problemen mee op te lossen, en alle andere zogenaamde oplossingen zijn daarmee verboden. Maar omdat de ondernemingsvorm de Naamloze Vennootschap batil en dus haram is, is ook het bezit van aandelen in de Naamloze Vennootschap haram, als ook de handel in deze aandelen.

Bij een analyse van de legitimiteit van het beleggen via de Islamitische bank is de precieze activiteit van onderneming waarin belegd wordt dus in feite irrelevant. Want indien de ondernemingsvorm in zichzelf reeds haram is, dan maakt het niet langer uit waarmee de onderneming zich bezighoudt, want het is de moslim verboden zich bezig te houden met deze onderneming. Het oordeel betreffende de Islamitisch bank in de rol van adviseur, oftewel de Islamitische bank als een plaats om te beleggen, is dat het haram is voor de moslim om zich hier mee in te laten, omdat het zich bezighoudt met aandelen die haram zijn.

Het oordeel over de halal-hypotheek en andere leningen bij de Islamitische bank
Omdat de halal-hypotheek ook van het principe gebruik maakt dat hiervoor bij het zakelijk lenen bij de Islamitische bank besproken is, het principe van moerabaha welteverstaan, geldt voor de halal-hypotheek hetzelfde oordeel. Het fundament van de afspraak van moerabaha is halal, maar additionele afspraken in het contract kunnen de overeenkomst voor de moslim alsnog haram maken om deze af te sluiten. De moslim mag een huis kopen van de bank, maar indien de overeenkomst spreekt over rente, bijvoorbeeld bij late betaling van het maandelijkse bedrag, dan is de overeenkomst alsnog haram.

Ook de praktijk van tawarroeq die wordt gebruikt om de moslims in staat te stellen om dingen te kopen op het moment dat zij hiervoor het geld eigenlijk ontberen, is in principe legaal volgens Islam. Want de moslim koopt edelmetalen van de bank op basis van gespreide of uitgestelde betaling, waartegen geen bezwaar bestaat; en hij verkoopt edelmetalen aan derde partijen op basis van directe betaling, waartegen geen bezwaar bestaat. Dat de prijs die hij overeenkomt met de bank hoger ligt dan de marktprijs op dat moment is eveneens geen zonde, zelfs niet als de prijs van de overeenkomst een specifiek percentage hoger ligt dan de marktprijs. Maar ook hier geldt weer dat de details van de afspraken, dus tussen bank en klant enerzijds en tussen klant en derde partij anderzijds, de overeenkomst die is gebaseerd op een principe van halal alsnog haram kan doen maken.

Is Islamitisch bankieren de oplossing voor de Oemma?

Bij de beoordeling van het Islamitisch bankieren is het belangrijk om onderscheidt te maken tussen enerzijds de beoordeling van de mate waarin deze vorm van bankieren Islamitisch is en anderzijds de beoordeling van de diensten die aangeboden worden door deze vorm van bankieren op basis van de geboden en verboden van Islam. In sommige gevallen en onder bepaalde aannames, namelijk, is het acceptabel voor de moslim om gebruik te maken van de diensten die worden aangeboden onder het Islamitisch bankieren, terwijl dezelfde dienst van de standaard bank onacceptabel is voor de moslim vanwege een conflict met de geboden en verboden van Islam. Maar, dit zegt niets over het Islam-gehalte van Islamitisch bankieren. Want om Islamitisch te zijn moet het resulteren uit Islam, oftewel uit de Koran en de Soenna van de Profeet van Islam, Mohammed (saw). Maar de realiteit van het Islamitisch bankieren is niet dat dit uit de Koran en Soenna geresulteerd is. In een volgens kapitalisme geordende wereld hebben de banken zoals beschreven een bepaald doel (het maken van winst) en een bepaalde rol te vervullen (het koppelen van teveel geld aan te weinig geld). Islamitisch bankieren is in feite een kleine aanpassing van de typische activiteiten van de banken in een kapitalistische wereld, opdat zij met ditzelfde doel kunnen blijven opereren en opdat zij dezelfde rol kunnen blijven spelen in hetzelfde systeem, ook wanneer hun klanten moslim zijn.

Er zijn mensen die beweren dat het Islamitisch bankieren desondanks gekoesterd moet worden door de moslims omdat het hen in staat stelt hun problemen op te lossen, door hen in staat te stellen een zaak te beginnen of een huis te kopen. Maar dit is een stelling die getuigt van ofwel een groot onbegrip betreffende de huidige situatie, ofwel een groot onbegrip betreffende Islam. Want wat het besproken Islamitisch bankieren op kan lossen voor de moslims zijn hooguit de specifieke problemen die resulteren uit de kapitalistische ordening van hun levens, en niet de werkelijke problemen die horen bij het leven.

Ter uitleg, ten grondslag aan de interesse voor de halal-hypotheek ligt de wens bij ieder mens om een eigen huis te bezitten. Aan deze wens, op zijn beurt, ligt ten grondslag het overlevingsinstinct van de mens, dat hem aanspoort te werken aan de totstandbrenging van zekerheid en veiligheid. En een eerste voorwaarde voor zekerheid en veiligheid is bezit over een eigen huis, omdat een huurhuis deze behoefte nooit op gelijke wijze kan bevredigen daar het niet dezelfde zekerheid en veiligheid kan bieden. Nu, volgens het kapitalisme is het doel van het leven optimale bevrediging van de instincten en behoeften. En daarom stelt kapitalisme dat de mens in dit leven eerst en vooral bezig moet zijn met het werken aan de bevrediging van de eigen instincten en behoeften. Voor deze reden moet binnen de kapitalistische visie geen volwassen individu de verantwoordelijkheid voor het welzijn van een ander volwassen individu met zich mee dragen. Veel meer moet ieder volwassen individu verantwoordelijkheid kennen enkel voor zichzelf, zodat hij ongehinderd kan werken aan zijn doel in het leven. En volgens kapitalisme zal de mens het beste zijn doel in het leven realiseren indien hij hier voor werken moet in de wetenschap dat er anders niets voor hem zal zijn.  Volgens deze visie op het leven is er dan ook niemand verantwoordelijk om te zorgen van de bevrediging van de instincten en behoeften van de mens buiten de mens zelf, en in het leven dat geordend is volgens het kapitalisme rust de taak tot bevrediging van de behoefte tot een eigen huis zoals dit resulteert uit het overlevingsinstinct van de mens dan ook enkel en alleen op het individu zelf.

Omdat dit de situatie is voor de moslims in de wereld bestaat er onder hen zoveel interesse voor de halal-hypotheek, omdat met de verboden van Islam zoals zij zijn dit feitelijk de enigste manier is waarop zij de behoefte aan bezit over een eigen huis kunnen bevredigen. Maar men mag niet vergeten dat de visie van Islam op het leven en het doel van het leven geheel anders is dan de visie van kapitalisme. En de visie op verantwoordelijkheid in Islam is dan ook geheel anders dan de visie op verantwoordelijkheid in kapitalisme. Volgens de visie van Islam is bevrediging van de behoefte aan onderdak een recht, voor welke reden de Staat de verantwoording heeft gekregen om alles in het werk te stellen om de mensen eigen huizen te kunnen laten bezitten. Dus in erkenning van een behoefte tot het bezit van een eigen huis heeft Islam de Staat de verantwoordelijkheid gegeven om de mensen in staat te stellen om dit te realiseren. De Staat moet zorgen dat al de volwassen mannen door middel van werk een inkomen kunnen verdienen waarmee ze een huis kunnen bekostigen. En de Staat moet zorgen voor de bouw van voldoende huizen. En de Staat moet de mensen renteloze kredieten geven waar zij dit nodig hebben om een eigen huis te kunnen betalen (in welk geval de Staat de zakat moet gebruiken om deze mensen in staat te stellen hun leningen af te lossen), of de Staat moet de mensen een huis in eigendom geven. Oftewel, het probleem waarvoor de moslims zich wenden tot de halal-hypotheek in de kapitalistische samenleving bestaat in het geheel niet in een samenleving die volgens Islam is geordend. Daarom kan men niet zeggen dat de halal-hypotheek een oplossing voor een probleem van de moslims is. Het werkelijke probleem is de behoefte aan onderdak, veiligheid en zekerheid, wat door middel van bezit van een eigen huis bevredigd kan worden. Islam garandeert de bevrediging van deze behoeften, kapitalisme maakt de bevrediging van de behoeften onzeker maar stelt de mens in staat om te werken aan bevrediging van deze behoefte. De halal-hypotheek in de kapitalistische samenleving is dus hooguit een doekje voor het bloeden dat veroorzaakt is door de op kapitalistische leest geschoeide ordening van het leven van de moslims.

Voor de behoefte aan kapitaal voor ondernemen onder moslims, waarvoor het Islamitisch bankieren een oplossing probeert te vinden, geldt hetzelfde. Dat de mens onderneemt heeft te maken met het feit dat hij door zijn instincten voortgedreven wordt om te werken aan hunner bevrediging. In Islam is het een plicht voor de bezitters van kapitaal dat zij dit uitgeven, dan wel productief benutten, dan wel op zij zetten met het doel dit later productief te benutten. Het kapitaal dat niet op een van deze wijzen wordt benut zal door de Staat in beslag genomen worden, om het vervolgens te verdelen onder de mensen die er wel een van deze bestedingen aan zullen geven. Zo zorgt Islam ervoor dat het kapitaal en de arbeid elkaar zoeken in de samenleving, want hierdoor zorgt Islam ervoor dat het kapitaal de arbeid net zoveel nodig heeft als de arbeid het kapitaal nodig heeft. De mensen met teveel geld zoeken de mensen die kunnen werken en die goede ideeën voor zakendoen hebben, in de hoop een winstgevende besteding aan het kapitaal te kunnen geven waarvan zij weten dat en anders afgenomen zal worden. En dit opdat de mensen in staat zullen zijn te ondernemen, en dus opdat al de mensen in staat zullen zijn om te werken voor een inkomen. Dus een probleem zoals dat waarin het Islamitisch bankieren probeert te voorzien, waar ondernemen enkel mogelijk is indien men bereid is zich afhankelijk te maken van het kapitaal, zal zich in de door Islam geordende samenleving niet voor doen. Wat de ondernemers zullen zoeken naar kapitaal terwijl het kapitaal zal zoeken naar ondernemers, in tegenstelling tot de situatie onder het kapitalisme waar de ondernemers zoeken naar het kapitaal terwijl het kapitaal wacht, een dominante positie bekleed tegenover al de anderen en hen de regels en voorwaarden dicteert. Dus ook hier geldt dat de dienst van het Islamitisch bankieren hooguit een probleem voor de moslims dat resulteert uit de kapitalistische ordening op kan lossen, namelijk de absolute afhankelijk van kapitaal, terwijl dit probleem zich in Islam in het geheel niet voor zal doen.

Dit waren slechts twee voorbeelden, maar in feite geldt voor ieder van de diensten van het Islamitisch bankieren die proberen oplossingen aan te dragen voor de problemen in het leven die zijn geresulteerd uit de kapitalistische oplossing voor de werkelijke problemen die horen bij het leven hetzelfde: zouden de levens van de mensen geordend zijn geweest volgens de wet van Islam, zou de oplossing van Islam gehanteerd zijn geweest voor de werkelijke problemen die horen bij het leven, dan zouden de problemen waarvoor het Islamitisch bankieren een oplossing probeert aan te dragen in het geheel niet bestaan hebben. En dan zou ook niet de minste interesse in deze diensten hebben bestaan. Veel meer dan een oplossing is het behandelde Islamitisch bankieren dan ook een probleem. Want het gevaar schuilt erin dat door dit doekje tegen het bloeden de moslims vergeten dat zij bloeden...

__________

[1] Einde jaren negentig kwamen bankenindustrie onder invloed van concurrentie in een positie dat het geld moest betalen voor het in bewaring nemen van geld, omdat het uitlenen van geld zo duidelijk de meest winstgevende van haar activiteiten is. Tegenwoordig, ten gevolge van de consolidatie in de industrie, waaronder de vele kleine banken allemaal zijn opgegaan in een handje vol grote conglomeraten (ter indicatie: waarbinnen ABN AMRO, ING en FORTIS de kleinere vissen zijn) is een corrigerende trend zichtbaar, waaronder banken steeds minder betalen voor het oorspronkelijke bankieren en waar in sommige gevallen de consument zoals vroeger weer moet betalen voor het bankieren.
[2] www.en.wikipedia.org/wiki/Bank
[3] Afhankelijk van de trend in het bedrijfseconomisch denken, wat pendelt tussen "diversificatie" en "concentratie", kan men vinden dat de banken soms meer diensten aanbieden - zoals de verkoop van vakantiereizen - wanneer zij zich wendt tot diversificatie van haar activiteiten als bedrijfsstrategie, dan wel dat zij zich beperkt tot de taken van beheren, investeren, adviseren en uitlenen in een poging tot concentratie van de activiteiten.
[4] Ibidem noot 2.
[5] De voorlopig enigste serieuze poging tot Islamitisch bankieren in Nederland is door de onderneming Bilaa Ribaa, welke bij haar optie Islamitisch beleggen laat optekenen: "Verder schrijft de koran voor dat er geen zaken gedaan mogen worden met 'onethische' bedrijven. De beleggingsindex die Bilaa-Riba aanbiedt, bestaat dan ook uit bedrijven die zich niet bezighouden met sex, muziek, gokken, wapens, alcohol en varkensvlees. Wat ook niet mag, is speculeren. Ook niet indirect: goede moslims mogen hun geld niet steken in bedrijven die zelf grotendeels draaien op geleend geld." www.bilaa-riba.nl
[6] De Britse bank HSBC is voorloper op dit gebied. Haar halal-hypotheek is bijvoorbeeld tevens in Groot-Brittannië beschikbaar voor moslims, en niet enkel in sommigen van de landen van de moslims. www.hsbcamanah.com
[7] De definitie van riba (rente) volgens Islam is uiteengezet door een uitspraak van de Profeet van Islam (saw): Goud in ruil voor goud, zilver in ruil voor zilver, tarwe in ruil voor tarwe, gerst in ruil voor gerst, dadels in ruil voor dadels, zout in ruil voor zout is allen van dezelfde categorie en moet geruild worden van hand tot hand. Wie toe voegt of een toe voeging vraagt heeft met rente gehandeld, en de gever en de nemer van de rente zijn hetzelfde.
[8] Voor meer over ondernemingsvormen in Islam, zie: "Over de ordening van het economisch leven: introductie en analyse van ideologische alternatieven", door drs. Abdullah as Siddiq, Expliciet Publicaties, www.expliciet.nl